English Нийгэм | Боловсрол | Эрүүл мэнд | Татах.мн | Уул уурхай | Орон нутаг
Хүннү – Монгол хэлний мөн чанар

Өсөхөөс сурсан үндсэн хэл орхиж болшгүй соёл мөн.

Үхтлээ орших төрөлх нутаг, салж болшгүй орон. Д.Нацагдорж.

ОХОР ОЮУ ХАЛААЛТ

Их зохиолчийн орхиж гэдэг үгийг изээр нь (утгаар нь) салгах юм бол хүннү хэлнээс ирсэн ор-байна , хиж-үүгүйгээр гэсэн утгаТэгэхээр Өсөхөөс сурсан үндсэн хэл байлгахгүйгээр болшгүй соёл мөн гэсэн утгыг зохиолч хүргэв. Их зохиолч болохгүй гэдэг одоо цагийн үйлийн оронд болшгүй гэдэг ирэх цагийн үйлийг хэрэглэв. Орхиж гэдэг үгийг мартаж гэдэг үгээр сүүлд сольсон нь үндсэн хэлээсээ гэр бүлийн хэл рүү орж буй шинж. Их зохиолчийн маань шүлэг агуй юм, хэлийг гэмтээхээс өмнө урлагдсан учир өнөө бидэнд маш үнэтэй сурвалж болно.

ХҮННҮ БИЧГЭЭ ТАЙЛАХ ӨВӨГДӨӨС НАДАД ҮЛДЭЭСЭН ӨГӨГДӨЛ

Өгөгдөл 1: Мань орос сургуульд орос цагаан толгой үзсэн. Дөрөвдүгээр ангид монгол цагаан толгой үзэв. Долгор багш Р үсгий Эр гэж авиалахад ангиараа инээж их загнуулав. Орос багш Р үсгийг Ре гэж авиалуулдаг байсны учир. Хожим энэ явдал манай гийгүүлэгч бүр авиа тээтэг гэдгийг маньд ухааруулав.

Өгөгдөл 2: Бид манай-миний, гатлан-гэтлэн, шөвөг-шовог, дүгээр-дугаар, овог-өвөг, зуд-зүд, жам-жим, андуурав-эндүүрэв гэж өгүүлдэг. Миний сурсан гадаад хэлүүдэд ийм зүйл байсангүй. Манай хэлний мөн чанар болох хатуу зөөлний хос суваг эндээс гаралтай. Манай хэлэнд славян, латин хэлэнд байдаг цохилт (өргөлт) үгүй. Цохилтийг нь сольчиход тэд үгээ ойлгохгүй. Жишээ: не’бо гэж дуудахад ямарч орос тэнгэр гэж ойлгоно. Небо’ ингэж дуудхад ямарч орос ойлгохгүй. Дундчууд (хятадууд) үндсэн дөрвөн хөгөөр ойлголцоно. Бид хатуу зөөлөн хоёр сувгаарай ойлголцдог.

Өгөгдөл 3: Гадаадад сурч байхад чех, вьетнам найзууд монголчууд шуг шиг гэж ярьж байна гэж шоолов. Хожим манай хэлний мөн чанар болох дуудлага шилжилт эндээс гаралтай. Үд + ор (байхад) = өдөр, хавар + ор = хавраар, шөн + ор = шөнөөр, зун + ор = зунаар ингэж арын ор гэдэг үг гол үгээ даган хатуу зөөлөн хэлбэрт шилжинэ Өдөр - үд байхад буюу гэрэлтэй байхад, зунаар - зун байхад гэсэн утга.

Өгөгдөл 4: Манай өвөг дээдэс үр хүүхдээ бичиг үсэг гарахаас өмнө үгнээс үг болгох тухай, үгийг зөв дуудах тухай, зөв өгүүлэх тухай буюу хэлний зүй тогтолыг зааж сургаж ирсэн. Өнөөг хүртэл сүүг бүлдэггүй самардаг, айраг хутгадаггүй бүлдэг гэх мэт зөв үгийг зөв нөхцөлд хэрэглэхийг хүүхдүүд эмээ өвөө, аав, ээжээсээ суралцсаар ирсэн. Өнөөдөр сургуулийн өмнөх насны хүүхдүүдэд үндсэн хэлний мөн чанар, зүй тогтол суусан гэж ойлгож болно.

Сургуульд ороод .....? Аливаа хэлний мөн чанар, зүй тогтол (зөв тогтол) бичиг үсэг бий болохоос өмнө үүссэн. Бичиг  үсэг хэрэглэхийн тулд сонгосон бичиг- тэмдэгтийн системийг өөрийн хэлний мөн чанар, зүй тогтолд засан нийлүүлэн. Дараа нь дундын тохироо буюу дүрэм боловсруулна. Бичиг үсэгтэй болсоноор дүрэмтэй болно. Дүрэм хэлний мөн чанар зүй тогтолд захирагдана. Дүрэмнээс хэл бий болохгүй.

Хос суваг буюу хатуу зөөлөн сувагууд манай хэлний мөн чанар: Күлтээхэний бичээсээс: алдг  

Илддэг - алддаг хоёр бол угтаа нэг үг. Эндүүрсэн - андуурсан гэдэгтэй адил. Гол, зөөлөн “Ил“ (улс) үгний араас гүрэх (залгах) ямарч үг зөөлөн хэлбэрт шилжинэ. Дүрмийн дагуу “Илээ илддэг” гэнэ. Гол, хатуу “Хаан” үгний араас гүрэх ямарч үг хатуу хэлбэрт шилжинэ. Хаанаа алддаг гэнэ. Хаанаа илддэг гэвэл дүрэм бус болно.

Өдгөө бид Хур Гүр гэж дуудана. Хатуу зөөлөн хэлбэрт байгаа нэг үг. Хурааж хурааж цуглуулав. Гүрийж гүрийж цуглуулав. Утга нэг. Горигүй хургүй (хураах авах зүйлгүй) нэг утга. Хадны бичээс, Нууц Товчооны тухай нийтлэлдээ дэлгэрэнгүй өгүүлнэ.Язгуур буюу изгүрийн тухай.

 - “Из буюу Иж гэж дуудна. Үгийн дотрох далд утга”. Бидэнд ирсэн хамгийн өвөг тольноос (Махумуд ал Кашгари Диван Лугат ат- Турк. Дэлгэрэнгүйг хожим хүргэнэ) хүргэв. Изгүр (язгуур) гэдэг нь хоёр болон түүнээс дээш изүүдийг гүрэн нэг үг болгохыг хэлнэ. 

 Хаан + алдадаг буюу хааналдадаг. Үд + ор = өдөр гэх мэт. Өнөөдөр монголчууд хэлсэн үгнийхээ эзэн байгаарай гэдэг нь үгнийхээ изийг таниарай гэсэн үг. Хүннү бичиг бол изгүр (язгуур) бичиг болно.

НУУЦ ТОВЧООНЫ ЭХЭЭС

Чингис каану узай ор дээрэ тэнгэри эсэ заяту төрөксөн Бөртө Чоно ажуй. гэргий инү Гоай марал ажай. Тэнгис гэтэлжу ирэбэ.

Үндсэн хэлээр бичсэн дээрх өгүүлэлүүдээс узай ор – оос бусдын монголчууд ойлгох байх. Узай ор гэдэг нь  буюу өнө эрт байсан гэсэн үг